Η Εκκλησία φθάνει στον Δεκαπενταύγουστο ενώπιον ενός νεκρού σώματος και τολμά να ονομάσει αυτή την ημέρα εορτή. Εδώ αρχίζει το σκάνδαλο της Κοιμήσεως. Όχι από την ωραιότητα των εγκωμίων, ούτε από την οικειότητα μιας εορτής που ο ελληνικός κόσμος έμαθε να αποκαλεί «Πάσχα του καλοκαιριού», αλλά από το αδιαπραγμάτευτο γεγονός ότι η Μητέρα του Ζώντος Θεού πεθαίνει.
Η Εκκλησία δεν αποσύρει τη Θεοτόκο από τη θνητότητα προκειμένου να διαφυλάξει το μεγαλείο της. Αντιθέτως, την αφήνει να φθάσει μέχρι το έσχατο όριο της κοινής ανθρώπινης μοίρας.
Ο Μέγας Αθανάσιος είναι αφοπλιστικός: «θνητὴ γὰρ ἦν ἡ ἁγία Μαρία, ἐξ ἧς καὶ τὸ σῶμα». Η Θεοτόκος πεθαίνει επειδή είναι αληθινά άνθρωπος. Και ακριβώς επειδή πεθαίνει, η Κοίμησή της δεν αποτελεί ευσεβή εξαίρεση από το ανθρώπινο δράμα, αλλά αποκάλυψη της καινής δυνατότητας του ανθρώπου μετά την Ανάσταση του Χριστού. Ο θάνατος φθάνει μέχρι εκείνη, αλλά δεν μπορεί πλέον να ολοκληρώσει επάνω της την κυριαρχία του. Δέχεται το σώμα, όχι όμως για να το κρατήσει. Ανοίγει ο τάφος, όχι για να θεμελιώσει μια αιώνια απουσία, αλλά για να φανερωθεί ακόμη μία φορά ότι μετά το Πάσχα του Χριστού ο θάνατος εξακολουθεί να συμβαίνει, έχει όμως χάσει το δικαίωμα της τελευταίας λέξεως.
Η Μαρία άλλωστε είχε συναντήσει τον θάνατο πολύ πριν από τη δική της Κοίμηση. Τον είχε αντικρίσει επάνω στο σώμα του Υιού της. Η προφητεία του Συμεών, «καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ῥομφαία», δεν αποτελεί ποιητική προαναγγελία μιας αόριστης οδύνης. Αποκτά το πλήρες και τρομακτικό περιεχόμενό της στον Γολγοθά. Εκεί η Θεοτόκος δεν στέκεται ως υπερβατική μορφή που γνωρίζει ήδη το τέλος της ιστορίας και επομένως υποφέρει λιγότερο.
Στέκεται ως Μητέρα.
Η ίδια η ευαγγελική παράδοση, όπως υπογραμμίζεται και στη μελέτη, διατηρεί αυτή τη ριζικά μητρική παρουσία της μέχρι τον Σταυρό. Το παιδί που κάποτε αναπαύθηκε στην αγκαλιά της βρίσκεται τώρα καρφωμένο μπροστά στα μάτια της.
Εκείνη που άκουσε το «Χαῖρε, κεχαριτωμένη» πρέπει τώρα να ακούσει τον επιθανάτιο λόγο του Υιού.
Εκείνη που έδωσε στον Λόγο το αίμα και τη σάρκα της βλέπει αυτή τη σάρκα πληγωμένη και αυτό το αίμα να χύνεται.
Δεν κατανοείται η Κοίμηση χωρίς τον Γολγοθά, επειδή η Θεοτόκος δεν εισέρχεται στον δικό της θάνατο ως κάποια που αγνοεί τι σημαίνει απώλεια.
Έχει ήδη περάσει μέσα από την πιο αφύσικη τάξη του πένθους, εκείνη κατά την οποία η μητέρα παραμένει ζωντανή μπροστά στο νεκρό παιδί της.
Από τον Ευαγγελισμό μέχρι την Κοίμηση, ο βίος της Θεοτόκου μπορεί έτσι να αναγνωσθεί ως η τρομακτική συνέπεια ενός «γένοιτό μοι». «Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου».
Η φράση αυτή επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε κινδυνεύσαμε να λησμονήσουμε το βάρος της. Είναι η ελεύθερη παράδοση μιας ανθρώπινης υπάρξεως σε μια θεία βουλή της οποίας τις συνέπειες η Μαρία δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει.
Το «γένοιτό μοι» περιέχει ήδη τη Βηθλεέμ, τη φυγή, την προφητεία της ρομφαίας, την Κανά, την απομάκρυνση του Υιού προς τη δημόσια αποστολή Του, τον Γολγοθά, την αποστολική κοινότητα και τελικά τη Γεθσημανή.
Αυτό είναι το μεγαλείο της Θεοτόκου.
Όχι ότι κατανόησε εκ των προτέρων τα πάντα, αλλά ότι δεν ανακάλεσε ποτέ τη συγκατάθεσή της.
Η ελευθερία της δεν εκμηδενίζεται από τη χάρη. Φθάνει μέσα στη χάρη στην πληρέστερη έκφρασή της.
Γι’ αυτό η Θεοτόκος δεν είναι απλώς το βιολογικό πέρασμα της Ενανθρωπήσεως.
Είναι το ανθρώπινο «ναι» χωρίς το οποίο το μυστήριο της θείας συγκαταβάσεως δεν θα είχε προσλάβει αυτή τη συγκεκριμένη ιστορική σάρκα.
Και το «ναι» εκείνο δεν τελειώνει όταν γεννιέται ο Χριστός. Συνεχίζεται μέχρι τη στιγμή κατά την οποία η ίδια κλείνει τα μάτια της.
Τότε συντελείται μία από τις συγκλονιστικότερες αντιστροφές ολόκληρης της χριστιανικής εικονολογίας.
Στη Βηθλεέμ η Μητέρα κρατά τον Υιό ως βρέφος.
Στη Γεθσημανή ο Υιός κρατά τη Μητέρα ως βρέφος.
Η εικόνα της Κοιμήσεως δεν εικονογραφεί απλώς έναν θάνατο.
Ερμηνεύει θεολογικά ολόκληρο τον βίο της Θεοτόκου.
Στο κέντρο κείται το σώμα της. Πίσω από την κλίνη στέκεται ο Χριστός και κρατά στα χέρια Του την ψυχή της Μητέρας Του, εικονισμένη ως σπαργανωμένο παιδί.
Η αντιστροφή είναι συγκλονιστική.
Εκείνη που Τον εβάστασε βαστάζεται.
Εκείνη που προσέφερε στον Λόγο σώμα παραδίδει τώρα το σώμα της στον Λόγο.
Εκείνη μέσα στην οποία ο ἀχώρητος Θεός συγκαταβαίνει να χωρηθεί παραλαμβάνεται τώρα από Εκείνον προς τη ζωή που δεν γνωρίζει εσπέρα.
Πρόκειται εδώ για συμπυκνωμένη χριστολογία.
Η αρχή και το τέλος του θεομητορικού βίου συναντώνται. Η Ενανθρώπηση και η Κοίμηση αντικρίζονται ως δύο αντίστροφες κινήσεις της ίδιας σχέσεως.
Στην πρώτη, ο Θεός κατέρχεται προς τον άνθρωπο διά της Μαρίας.
Στη δεύτερη, η Μαρία ανέρχεται προς τον Θεό διά του Χριστού.
Γι’ αυτό και η Γεθσημανή δεν μπορεί να νοηθεί ανεξάρτητα από το Πάσχα.
Η αρχαία παράδοση γνωρίζει τον τάφο της Θεοτόκου ως πρόσκαιρο τάφο, ενώ ήδη κατά τον πέμπτο αιώνα έχει διαμορφωθεί η παράδοση της Κοιμήσεως και της Μεταστάσεως.
Και εδώ χρειάζεται θεολογική ακρίβεια.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν χρειάζεται να αφαιρέσει από τη Μαρία τον πραγματικό θάνατο για να τιμήσει τη θεομητρότητά της.
Το ακριβώς αντίθετο.
Το σώμα της εισέρχεται στον τάφο.
Η παράδοση όμως αρνείται ότι το σώμα εκείνο, από το οποίο ο Λόγος προσέλαβε την ανθρώπινη φύση Του, μπορεί να εγκαταλειφθεί στην τελική αποσύνθεση.
Στην Ευθυμιακή Ιστορία, την οποία παραδίδει ο Ιωάννης Δαμασκηνός, όταν ανοίγεται ο τάφος, οι Απόστολοι δεν βρίσκουν «τὸ σῶμα αὐτῆς τὸ πανύμνητον», αλλά μόνον τα εντάφια.
Και στον Ψευδο-Ιωάννη η υπόσχεση διατυπώνεται με μία σχεδόν σωματική βιαιότητα απέναντι στη φθορά: «Οὐ μὴ ἴδῃ διαφθορὰν τὸ ὅσιον καὶ τίμιόν σου σῶμα».
Η Κοίμηση λοιπόν δεν καταργεί τον τάφο.
Καταργεί την αξίωσή του να αποτελεί τον οριστικό τόπο του ανθρώπινου σώματος.
Ο Ιωάννης Δαμασκηνός θα οδηγήσει αυτή τη θεολογία στην πιο τολμηρή της διατύπωση. Οι ομιλίες του, εκφωνημένες κατά την παράδοση στον ναό της Γεθσημανής κατά την εορτή της Κοιμήσεως, παραλληλίζουν την ταφή και τη μετάσταση της Θεοτόκου με το πασχάλιο μυστήριο του Χριστού.
Και εδώ ακριβώς πρέπει να αποφύγουμε μια συνηθισμένη παρανόηση.
Η Παναγία δεν καθίσταται ένας δεύτερος Χριστός.
Δεν διαθέτει αφ’ εαυτής νίκη επί του θανάτου.
Ό,τι συμβαίνει στην Κοίμησή της είναι καρπός του Πάσχα του Υιού της.
Η δική της μετάσταση είναι χριστολογική, όχι αυτόνομη.
Είναι η πρώτη εκθαμβωτική φανέρωση μέσα σε συγκεκριμένο ανθρώπινο πρόσωπο του προορισμού που άνοιξε η Ανάσταση για ολόκληρη την κτίση.
Η Εκκλησία δεν μιλά για τη Θεοτόκο για να απομακρυνθεί από τον Χριστό.
Μιλά για εκείνη ακριβώς για να φανερώσει τι μπορεί να κάνει ο Χριστός στον άνθρωπο.
Η Παναγία είναι η εσχατολογική εικόνα του ανθρώπου που δεν διασώζεται ως ψυχή εγκαταλείποντας το σώμα του, αλλά προσδοκάται ακέραιος, σώμα και ψυχή, μέσα στην αφθαρσία της Βασιλείας.
Κανένας άνθρωπος που αγάπησε πραγματικά δεν έχει συμφιλιωθεί με τον θάνατο.
Μπορούμε να μάθουμε να ζούμε μετά από μια απώλεια. Μπορούμε να επιστρέψουμε στην εργασία μας, να μιλήσουμε, να γελάσουμε, να καθίσουμε ξανά σε τραπέζια, να συνεχίσουμε την καθημερινότητά μας.
Κάτι όμως μέσα μας γνωρίζει ότι ο θάνατος παραμένει σκανδαλώδης.
Όχι επειδή δεν αποτελεί φυσικό γεγονός, αλλά επειδή η αγάπη αρνείται να αναγνωρίσει ως φυσικό το γεγονός ότι ένας μοναδικός άνθρωπος μπορεί να μεταβληθεί σε απουσία.
Η Εκκλησία δεν θεραπεύει αυτή την αντίφαση με ωραίες λέξεις. Ούτε μας καλεί να επιδείξουμε μια ευσεβή αταραξία μπροστά στο φέρετρο.
Ο ίδιος ο Χριστός «ἐδάκρυσεν» ενώπιον του Λαζάρου.
Η ίδια η Θεοτόκος πέρασε από τη ρομφαία του Γολγοθά.
Η πίστη που δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να πενθήσει δεν είναι πίστη στην Ανάσταση, αλλά άρνηση της Ενανθρωπήσεως. Γιατί ο Χριστιανισμός δεν σώζει κάποια αφηρημένη πνευματική αρχή μέσα μας.
Σώζει αυτόν τον άνθρωπο, με αυτό το πρόσωπο, αυτό το σώμα, αυτή τη φωνή, αυτά τα χέρια, αυτή τη μοναδική και ανεπανάληπτη ύπαρξη που κάποτε αγαπήσαμε και κάποτε θα κληθούμε να παραδώσουμε στον τάφο.
Γι’ αυτό η εορτή της Κοιμήσεως είναι μια εορτή για το σώμα. Για το σώμα που γεννά, που αγκαλιάζει, που πονά, που γερνά, που ασθενεί, που νεκρώνεται και παραδίδεται στη γη.
Ο χριστιανικός Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο από το σώμα του. Σώζει και το σώμα.
Και αυτή η λεπτομέρεια αλλάζει τα πάντα.
Εάν το σώμα ήταν ένα προσωρινό περίβλημα, ο θάνατος δεν θα αποτελούσε μεγάλη θεολογική τραγωδία.
Θα ήταν απλώς απελευθέρωση. Αλλά η Εκκλησία δεν πιστεύει στην απελευθέρωση από το σώμα.
Πιστεύει στην «ἀνάστασιν νεκρῶν».
Γι’ αυτό περιβάλλει το νεκρό σώμα με θυμίαμα, το ασπάζεται, το ψάλλει, το ενταφιάζει στραμμένο προς την Ανάσταση. Και γι’ αυτό η Κοίμηση της Θεοτόκου αποκτά τέτοια δογματική πυκνότητα.
Το σώμα που προσέφερε τη σάρκα στον Λόγο δεν απορρίπτεται ως κενό περίβλημα μιας ψυχής που αναχώρησε.
Η σωτηρία δεν ολοκληρώνεται με την εγκατάλειψη της ύλης.
Η ύλη καλείται στη δόξα.
Η σάρκα καλείται στην αφθαρσία.
Ο άνθρωπος καλείται ολόκληρος.
Και όταν φθάσουμε σε αυτό το σημείο, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί η Εκκλησία επιμένει να λέει «Κοίμηση» χωρίς να αρνείται ούτε για μία στιγμή τον θάνατο.
Είναι εσχατολογική γλώσσα. Κοιμάται εκείνος που πρόκειται να εγερθεί.
Η λέξη περιέχει ήδη μέσα της την προσδοκία του πρωινού.
Γι’ αυτό και μπροστά στην κλίνη της Θεοτόκου η Εκκλησία δεν πανηγυρίζει επειδή μία Μητέρα πέθανε, αλλά επειδή ο θάνατός της φανερώνει τι απέγινε ο θάνατος μετά τον Χριστό. Παραμένει οδυνηρός.
Παραμένει αποχωρισμός. Παραμένει ο τελευταίος εχθρός. Δεν είναι όμως πλέον κύριος.
Και όταν κάποτε έρθει η δική μας ώρα να σταθούμε δίπλα σε ένα κρεβάτι που σε λίγο θα αδειάσει, να κρατήσουμε ένα χέρι που δεν θα μπορέσει πια να σφίξει το δικό μας, να φιλήσουμε ένα μέτωπο για τελευταία φορά και ύστερα να ακούσουμε εκείνον τον ανυπόφορο ήχο του χώματος επάνω στο φέρετρο, η Εκκλησία δεν θα μας ζητήσει να μην κλάψουμε.
Θα μας ζητήσει κάτι πολύ δυσκολότερο.
Να κλάψουμε και συγχρόνως να μην παραχωρήσουμε στον τάφο την κυριότητα εκείνου που αγαπήσαμε.
Να δεχθούμε τον θάνατο ως γεγονός και να τον αρνηθούμε ως έσχατη αλήθεια.
Γιατί αυτό είναι το μυστήριο της Γεθσημανής.
Η Μητέρα που κάποτε κράτησε τον Θεό στην αγκαλιά της κλείνει τα μάτια της και αφήνεται πλέον ολόκληρη στα χέρια Του.
Και η Εκκλησία, κοιτάζοντας αυτή την εικόνα, τολμά να ελπίζει το ίδιο για κάθε άνθρωπο.
Ότι όταν θα έχουν χαλαρώσει τα δικά μας χέρια και δεν θα μπορούμε πλέον να κρατηθούμε από κανέναν και από τίποτε, δεν θα πέσουμε στο κενό. Θα πέσουμε στα χέρια Εκείνου.
Από FB : Manos lamprakis
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου